ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿ – ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಪುಣ ಶಿಲ್ಪಿ

© ವಿನೀತ್ ಕರ್ಥ

ನೀರಿನ ತೀರದ ಸೊಬಗು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹರಿಯುವ ನದಿ, ಕೆರೆ ಅಥವಾ ಹಸಿರು ಮೈದಾನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜೀವಜಾಲವೇ ಅದಕ್ಕೆ ನಿಜವಾಗಿ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಜೀವಜಾಲದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಾನು ನೀರಿನ ತೀರದ ಬಳಿ ಕಂಡ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಹಕ್ಕಿ ನನ್ನ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು — ಅದು “ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿ”. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಈ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಪ್ಲೋಸಿಯಸ್ ಫಿಲಿಪಿನಸ್ (Ploceus philippinus) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು “Baya Weaver” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಕ್ಕಿಯ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವ ಕಲೆ, ಅದರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕಾರಿಯಾಗಿವೆ.

ನೀರಿನ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಆ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯ

ಒಂದು ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನಾನು ಆನವಟ್ಟಿ ಎಂಬ ಊರಿನ ಸಮೀಪದ ಕೆರೆಯ ತೀರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದೆ. ಮಳೆಯ ನಂತರ ಕೆರೆ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ತೀರದ ಬಳಿ ತೆಂಗಿನ ಮರಗಳು, ಹೊಲಗಳು ಹಾಗೂ ಗಿಡಗಂಟೆಗಳು ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆಗಲೇ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದವು – ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ತೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಗೂಡುಗಳು! ಮೊದಲಿಗೆ ಅವು ಒಣ ಎಲೆಗಳ ಗುಚ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅವು ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯ ಕಲಾತ್ಮಕ ಗೂಡುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು. ಒಂದು ಕೊಂಬೆಗೆ ಐದು, ಆರು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗೂಡುಗಳು ತೂಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗೂಡೂ ಕಂಬಳಿ ನೇಯ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ದೃಶ್ಯ ನನಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಲಾ ಪ್ರದರ್ಶನದಂತೆ ಅನಿಸಿತು.

ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯ ರೂಪರೇಖೆ

ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಹಕ್ಕಿ. ಗಂಡು ಹಕ್ಕಿ ಸಂಭೋಗ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಲೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಹೊಳಪನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ದೇಹ ಕಂದು-ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಹಕ್ಕಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಂದ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಚುರುಕಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಬಲವಾದ ಚೂಪಾದ ಕೊಕ್ಕು ಇವುಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.  ಈ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಗುಂಪಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಅವುಗಳ ವಿಶೇಷತೆ. ನೀರಿನ ಸಮೀಪದ ಮರಗಳನ್ನು ಅವು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುತ್ತವೆ—ಕಾರಣ: ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಆಹಾರದ ಲಭ್ಯತೆ.

ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವ ಅದ್ಭುತ ಕಲೆ

ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವ ಶೈಲಿ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಗಂಡು ಹಕ್ಕಿಯೇ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಒಣ ಹುಲ್ಲು, ಎಲೆಗಳ ನಾರುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನೇಯ್ದಂತೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ಒಂದು ಉಂಗುರದಾಕಾರದ ಆಧಾರ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಗೋಡೆಯಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೂಡು ಅರ್ಧ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಹೆಣ್ಣು ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಗಂಡು ಹಕ್ಕಿ ಹಾಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಣ್ಣು ಹಕ್ಕಿ ಗೂಡನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಯಾದರೆ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಗಂಡು ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಗೂಡು ಕಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.

ಗೂಡು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಳಗೆ ಉದ್ದವಾದ ಕೊಳವೆ ರೀತಿಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹಾವುಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ಶತ್ರುಗಳು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕೆರೆಯ ಸಮೀಪ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವುದರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ನೀರಿನ ತೀರ – ಅವುಗಳ ಇಷ್ಟದ ವಾಸಸ್ಥಳ

ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆರೆ, ನದಿ, ಹೊಳೆಗಳ ಸಮೀಪದ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳ ಬಳಿಯೂ ಇವು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಟಗಳು ಹಾಗೂ ಬೀಜಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಅಗತ್ಯ ಕಡಿಮೆ. ನೀರಿನ ಸಮೀಪದ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಸುತ್ತದೆ. ಗೂಡುಗಳು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಲುಗಾಡುವುದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ಸಮೀಪಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಇಂತಹ ಸಮನ್ವಯ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ

ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ಗುಂಪು ಜೀವನ ಗಮನಾರ್ಹ. ಒಂದೇ ಮರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು ಸಹಜ. ಇದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯ. ಒಂದು ಹಕ್ಕಿ ಅಪಾಯ ಕಂಡರೆ ಉಳಿದವರಿಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಂಪು ಜೀವನ ಮಾನವನಿಗೆ ಸಹಕಾರದ ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. “ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಲ” ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಗಳು.

ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯ ಪಾತ್ರ

ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಕೃಷಿಗೆ ಸಹಾಯಕ. ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೀಟಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅವು ಸಹಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ರೈತರಿಗೆ ಸಹಾಯಕ ಜೀವಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಾಶ, ಮರಗಳ ಕಡಿತ ಹಾಗೂ ನಗರೀಕರಣದಿಂದ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೆರೆಗಳು ಒಣಗುತ್ತಿರುವುದು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಕಸ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುವುದು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಂದ ನೀರು ಕಲುಷಿತವಾಗುತ್ತಿರುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಬದುಕಿಗೆ ಅಪಾಯವಾಗುತ್ತಿವೆ.

ನನ್ನ ಮನದ ಅನಿಸಿಕೆ

ನೀರಿನ ತೀರದಲ್ಲಿ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಆ ಕ್ಷಣ ನನಗೆ ಜೀವನದ ಪಾಠ ಕಲಿಸಿತು. ಚಿಕ್ಕ ಜೀವಿಯೂ ತನ್ನ ಶ್ರಮದಿಂದ ಅಚ್ಚರಿ ಮೂಡಿಸಬಲ್ಲದು. ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವ ಸಹನೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮ—ಮಾನವನಿಗೂ ಆದರ್ಶ

ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಬದುಕುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಗತಿ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಾವು ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗಳು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯತೆ

ನಮ್ಮ ಊರು-ಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸೋಣ. ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿಯದೇ, ಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗೋಣ. ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸೋಣ. ಹಕ್ಕಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸೋಣ. ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯಂತಹ ಜೀವಿಗಳು ನಮ್ಮ ಪರಿಸರದ ಆಭರಣ. ಅವುಗಳಿಲ್ಲದ ಪ್ರಕೃತಿ ನಿರ್ಜೀವ.

ನೀರಿನ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಹಕ್ಕಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಿಲ್ಪಿ, ಶ್ರಮದ ಪ್ರತೀಕ, ಸಹಕಾರದ ಸಂಕೇತ. ಅದರ ಗೂಡು ಕಟ್ಟುವ ಕಲೆ ನಮಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನಮ್ಮದು.

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಈ ಚಿಕ್ಕ ಶಿಲ್ಪಿಯನ್ನು ಉಳಿಸೋಣ, ಗೌರವಿಸೋಣ, ಸಂರಕ್ಷಿಸೋಣ. ಗೀಜಗ ಹಕ್ಕಿಯ ಗೂಡುಗಳಂತೆ ನಮ್ಮ ಬದುಕು ಕೂಡ ಶ್ರಮ, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡಲಿ.

ಲೇಖನ: : ಸನ್ನಿಧಿ. ವಿ.
ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ